|
Lindi nė Gjakovė mė 12.XI.1930.
Gjashtė klasė tė mėsimit fillor i kreu nė Tiranė, ndėrsa dy tė tjerat - nė
Gjakovė. Maturoi nė Gjimnazin e Prishtinės. Ndoqi studimet nė Katedrėn e
Albanologjisė nė Beograd dhe, me ndėrprerje, i pėrfundoi mė 1959. Vijoi
studimet pasuniversitare nė Drejtimin e gjuhėsisė nė Beograd. Tema e tezės sė
doktoratės iu dha nė bazė tė punimit Zhvillimi i strukturės sė temave emėrore
tė shqipes (Gjurmime albanologjike, 1, 1971). Mbrojti tezėn e doktoratės me
temė Rruga e formimit tė fleksionit tė sotėm nominal tė shqipes nė Fakultetin
Filozofik tė Prishtinės mė 1977.Ka ligjėruar lėndėn e gjuhės shqipe nė
Gjimnazin e Gjakovės dhe nė vitet 1961-63 ka ushtruar edhe detyrėn e drejtorit
tė kėsaj shkolle. Ka qenė profesor nė Shkollėn e Lartė Pedagogjike tė Gjakovės
nė vitet 1967-73 pėr Morfologji tė gjuhės sė sotme shqipe e pėr Hyrje nė
gjuhėsi dhe nė katėr vjetėt e parė e ka drejtuar punėn e kėsaj shkolle. Brenda
kėsaj kohe pėr tetė muaj ka punuar nė Institutin Albanologjik tė Prishtinės.
Nga viti 1974 ėshtė zgjedhur ligjėrues i Morfologjisė historike nė Degėn e
Gjuhės e tė Letėrsisė Shqipe nė Fakultetin Filologjik tė Universitetit tė
Prishtinės dhe, pas doktorimit, ėshtė zgjedhur profesor inordinar e pastaj edhe
ordinar deri kur u pėrjashtua nga Fakulteti mė 1991 bashkė me mėsimdhėnės tė
tjerė shqiptarė nga dekanati i dhunshėm. Nė vitet 1992-2001 ka ligjėruar lėndėn
Hyrje nė studimin krahasues tė gjuhėve indoevropiane nė Shkallėn e tretė tė
studimeve - Drejtimi i gjuhėsisė nė Fakultetin Filologjik tė Prishtinės.Ka qenė
anėtar i komisionit pėr konkluzione tė Konsultės Gjuhėsore tė Prishtinės mė
1968 dhe delegat nė Kongresin e Drejtshkrimit tė Gjuhės Shqipe nė Tiranė mė
1973. Ka marrė pjesė nė Kongresin e Studimeve tė Evropės Juglindore nė Ankara
mė 1978 me kumtesėn pėr prapavendosjen e nyjės nė gjuhėt ballkanike. Nė
Universitetin e Jenės ka mbajtur ligjėratėn pėr origjinėn e mbaresave rasore tė
shqipes. Para ligjėruesve tė Katedrės sė Gjuhės e tė Letėrsisė Shqipe tė
Fakultetit Filologjik tė Tiranės dhe bashkėpunėtorėve shkencorė tė Institutit
tė Gjuhėsisė e tė Letėrsisė ka mbajtur ligjėratėn pėr zhvillimin e sistemit
emėror tė shqipes (1979).Ka qenė deputet nė Dhomėn pėr Arsim nė Kuvendin
Federativ mė 1967-69. Nė zgjedhjet e organizuara nga subjektet tona politike mė
1992 ėshtė zgjedhur deputet i Kuvendit tė Kosovės. Nė vitet 1993-96 ka qenė
kryetar i Partisė Socialdemokrate tė Kosovės.Pėr veprėn Rruga e formimit tė
fleksionit tė sotėm nominal tė shqipes ka marrė Shpėrblimin e Dhjetorit tė
Kuvendit tė Kosovės mė 1980.Ėshtė anėtar i Lidhjes sė Shkrimtarėve tė Kosovės.
Anėtar korrespondent i Akademisė sė Shkencave dhe tė Arteve tė Kosovės ėshtė
zgjedhur mė 1991, ndėrsa nga viti 1996 ėshtė anėtar i rregullt i kėsaj
akademie. Mė 2002 u zgjodh nėnkryetar i Akademisė.
http://www.ashak.org/?cid=1,18,101&argroup=3
|
|
Aktualizimi i fundit ( e shtunė , 7. qershor 2008 )
|
|
|
Norbert Jokl-i (1877 - 1942) |
Lindi mė 25 shkurt 1877 nė Bzenec tė Moravisė Jugore tė Ēekisė sė sotme. Studioi sė pari drejtėsi dhe shėrbeu nė Vjenė si praktikant juridik me shėrbim gatitor pėr karrierėn e avokaturės. Pas njė kohe tė shkurtėr, duke ndjekur njė prirje tė tij tė kahershme, ai iu kthye degės sė gjuhėsisė. Studioi indoeuropianistikė tė krahasuar te P. Kreēmer, romanistikė te G. Majer - Lybke, gjermanistikė te R. Muth dhe sllavistikė te W. Vondrak e V. Jagiē. I shtyer nga ky i fundit qė mė 1907 iu pėrvesh studimit tė shqipes. Jokli nė kėtė lėmė arriti njė mjeshtri tė madhe, solli kėtu njė frymė tė re nė gjerėsi e nė metodė dhe zgjeroi e thelloi qenėsisht njohjen gjuhėsore tė shqipes. Metoda e tij del nė shesh qė me titullin e parė tė veprės mė tė madhe albanistike Studien zur albanischen Etimologie und Wortbildung, (Vien 1911) (Studime mbi etimologjinė dhe fjalėformimin e shqipes), me tė cilėn u habilitua mė 1911 nė Universitetin e Vjenės. Etimologjia dhe morfologjia janė qenėsisht pėrpjekjet e gjurmimeve tė tij nė fushė tė leksikut tė shqipes. Qėllimi i kėrkimeve tė tij rreth historisė sė fjalėve ėshtė mė fort ky, qė tė mos mjaftohet vetėm me hetimin e burimit etimologjik tė njė fjale, po tė japė njė pamje sa mė tė plotė tė fjalės, tė formimit dhe tė historisė sė saj, tė ndjekė kėtė fjalė nė tė gjitha fazat e zhvillimit tė saj. Prandaj, vlerat vetjake tė veprave tė Joklit janė thellėsia dhe pushtimi i objektit nga tė gjitha anėt. Nė vitin 1923 ai botoi veprėn Linguistisch - kulturhistorische Untersuchungen aus dem Bereiche des Albanischen, (Berlin und Leipzig 1923) (Kėrkime gjuhėsore- kulturohistorike nga fusha e gjuhės shqipe), qė me tė drejtė konsiderohet kryevepra e tij. Studimet nė kėtė vepėr i mbėshtet kryesisht nė metodologjinė e njohur tė Jakob Grimit, ku pėr bazė merren fjalėt dhe sendet. Dhe nė kėtė mėnyrė nė vepėr zėnė vend edhe elementet e kulturės materiale dhe kėshtu ajo i tejkalon edhe caqet e linguistikės, ngase pėrfshihen edhe elementet e etnografisė shqiptare.
Pėr sa i pėrket caktimit tė karakterit gjuhėsor tė shqipes, Jokli ėshtė njė pasardhės i Gustav Majerit. Ky i pat shėnuar kėsaj gjuhe vendin e njė gjuhe satem (indoeuropiane lindore) me karakter verior. Jokli ėshtė ai qė ka zbuluar huazime latine tė pavėna re mė parė nė gjuhėn shqipe edhe nė tė drejtėn zakonore tė Shqipėrisė sė Veriut, nė Kanun tė Lekė Dukagjinit, si dhe nė fushė tė toponomisė. Nė ēėshtjen e lidhjeve tė afėrisė sė shqipes me gjuhėt indeuropiane motra, dijetari ynė e ka vėrtetuar dhe thelluar rrugėn qė pati rrahur G. Majeri domethėnė qė shqipja ka lidhje tė ngushta sidomos me gjuhėt baltike, dhe qė tė parėt e shqiptarėve, duke zbritur nga vise mė veriore ngulen nė brigjet e Mesdheut.
Nė lidhje me prejardhjen e gjuhės shqipe Jokli mendon se shqipja ėshtė e afėrt si me ilirishten, po ashtu edhe me trakishten. Nė themel teza e Joklit do tė jetė e drejtė, sepse gjurmė trake nė Adriatik kishte diktuar qė mė parė K. Paē. Edhe Nopēa kishte shprehur mendimin se ilirėt ishin shtruar si mbishtresė pėrmbi njė shtresė trake.
Vepra gjuhėsore e Jokl-it, megjithėse me zhdukjen tragjike tė tij, mbeti e pambaruar, paraqitet diēka tėrėsore nė vetvete, tematika e saj ėshtė shumė mė e gjerė se ajo e paraardhėsve tė tij. Nė fushė tė fonetikės, pėr periudhėn parahistorike tė shqipes, ai hapi shtigje tė reja nė punė tė apofonisė, si dhe nė reflekset e likuideve silabike. Nė konsonantizėm ai vuri re, ndėr tė tjera, reflektimin e sk- sė indoeuropiane edhe me ē - nė nė shqipen. Nė ēėshtjen e guturaleve ai mbrojti gjer nė fund teorinė e Pedersenit, sipas tė cilės shqipja ėshtė e vetmja gjuhė indoeuropiane qė ruan seri guturalesh tė dalluara njėra nga tjetra gjer nė ditėt e sotme. Nga periudha historike ai ndoqi diftongimin e zanores o nė ua, ue nė fjalėt si krua krue, duar, duer nga dorė, duke e gjurmuar atė nė fazat e ndryshme tė zhvillimit tė tij (ou uo etj.) (Zur Geschichte des alb. Diphtongs - ua - ue, IF, 49 50 (1931 - 1932), mbi dėshmitė e dialekteve tė dokumenteve tė vjetra tė shkrimit dhe tė marrėdhėnieve tė shqipes me gjuhėt fqinje tė Ballkanit. Nė morfologji ai vėrejti pėrdorimin e njė kallėzoreje tė moēme si emėrore, sinkretizimin (pėrtjerjen) e rasave dhe ndėrrimin e gjinisė sė emrit, moshėn mjaft tė lashtė tė nyjės sė sprapme dhe dha sqarimin pėrfundimtar tė disa trajtave tė pėremrit pronor, si juaj juej e taj tuaj tė autorėve tė vjetėr tė Veriut tė ligjėrimeve arbėreshe tė Italisė. Nė sistemin foljor ai gjurmoi trajtat e foljeve kauzative e denominative dhe, ndėr tė tjera, edhe historinė e pėrhapjes sė paskajores. Vrojtime tė reja i detyrohen atij edhe nė lėmė tė fjalėformimit, ndėr tė tjera nė gjurmim tė kolektivave e tė deminutivave nė mėnyrė tė veēantė nė hetimin e kompozitave tė gjuhės popullore e letrare.
Nė pikėpamje bibliografike do pėrmendur kėtu Vjetarin indoeuropian (Indogermanisches Jahrbuch), ku Jokli ka redaktuar vit pėr vit pjesėn qė referon pėrmbi botimet e reja tė albanistikės, seksioni VII qė nga vėllimi IV, 1917, e gjer te XXIV, 1940.
Norbert Jokl-i u zhduk nė maj tė vitit 1942 prej regjimit nazist, nė Vjenė, porse hollėsitė e vdekjes sė tij nuk dihen. Me kėtė dijetar albanistika humbi njė pėrfaqėsues tė madh, kurse populli shqiptar humbi njė burrė, i cili, duke rrahur me frymė objektive ravėn shkencore, u bė njėkohėsisht dhe indirekt njė mbrojtės i tė drejtave tona nacionale.
Marrė nga librat Eqrem Ēabej (Tiranė 1990, fq. 180 - 185) dhe Gjuha shqipe dhe historia e saj, (Tiranė, 1988) tė Shaban DEMIRAJT
E pėrgatiti: Agim Spahiu
|
|
Aktualizimi i fundit ( e mėrkurė , 22. gusht 2007 )
|
|
|
Maksimilian Lamberc-i (1882 - 1963) |
Lamberc-i i ėshtė afruar fushės sė studimeve shqiptare duke ardhur nga bota klasike. Kėrkimet e tij tregojnė njė pėrzierje tė lumtur tė gjuhėtarit, tė folkloristit e tė letrarit. Nė kėtė mėnyrė ato na dalin pėrpara tė shumanshme e tė plota, si dėshmia e njė njėsie mendore tė veēantė.
Pėr sa i pėrket gjuhėsisė shqiptare, gjurmimet e tij pėrfshijnė mė pak etimologjinė e gramatikėn historike se sa mė fort sintaksėn, leksikologjinė e sidomos dialektologjinė. Mjafton tė pėrmendim kėtu monografinė Periudha hipotetike nė gjuhėn shqipe (Die hipothetische Periode in Albanischen Indogerm. Forschungen 34 1914/15), 44 - 208), njė punė pionieri nė njė truall aq tė papunuar. Kėrkimet dialektologjike tė Lambercit pėrfshijnė jo vetėm Shqipėrinė, po edhe kolonitė shqiptare. Ato janė me vlerė tė madhe pėr kėtė degė tė dijes, sepse nuk janė fryt i njė pune nė tryezė, po kanė dalė prej hetimesh tė palodhura nė terren. Nė punimin e tij Kumtim pėr studimet e mia linguistike nė Shqipėri nga mesi i muajit maj nė fund tė gushtit 1916, botuar nga Akademia e Shkencave tė Vjenės, hiqen tiparet kryesore tė tė disa ligjėrimeve tė Shqipėrisė veriore, aty ravizohen pėr tė parėn herė edhe vija e ndarjes sė gegėrishtes nė nėndialektet e saj. Njė interes tė veēantė paraqesin kėrkimet e tij rreth historisė edhe gjuhės sė kolonive arbėreshe tė Italisė mbeturinat e gjalla tė toskėrishtes sė moēme. Kėtyre ai u ka kushtuar njė varg studimesh.
Nė punimet albanistike tė kėtij dijetari nuk mund tė lihen pa u pėrmendur pastaj njė radhė librash hartuar me qėllimin praktik tė mėsimit tė shqipes, disa nga kėto nė bashkėpunim me tė tjerė dijetarė si p. sh. me Gjergj Pekmezin. Duhej tė hynte kėtu edhe "Libri i leximit tė shqipes, hartuar mė 1949 (Albanische Lesebuch. Mit Einführung in die albanusche Sprache, 1948), Fjalori shqip - gjermanisht (Lehrgang des Albanisches. Teil I. Albanisch - deutsches Wörterbuch, 1954) i pasur me lėndė tė re e me frazeologji, nuk synon plotėsi, po u hartua me qėllimin e caktuar pėr tė kuptuar shkrimet literature tė shqipes. Nė kėtė drejtim punimesh hyn mė nė fund edhe pjesėmarrja e puna e tij nė Komisinė letrare tė Shkodrės, e cila , sikundėr dihet, vuri themelet e ortografisė sė shqipes.
Nė veprimtarinė shkencore tė Lambercit njė vend kryesor zėnė botimet rreth folklorit e, veēanėrisht, rreth poezisė popullore nė vėshtrmin mė tė gjerė tė kėsaj fjale. Me kėtė punė nė pėrgjithėsi, ky dijetar pa dyshim zė kryet e vendit nė kėtė lėmė studimesh. Shkrimet e tij janė pema e pjekur e pėrpjekjeve shumėvjeēare e me dashuri tė madhe. Monografia Poezia popullore e shqiptarėve, njė studim hyrjeje, doli sė pari te gazeta "Posta e Shqipnis" e pastaj si libėr mė vete. Ėshtė i pari botim pėrmbledhės qė kemi pėr kėtė temė. Nė tė trajtohen farėt e ndryshme tė kėngėve, si kėngė trimash, kėngė dashurie, kėngė dasme, kėngė e vargje fėmijėsh, ligje e vajtime, gojėdhėna etj. Folklorit nė kėngė i kushtohet botimi Pėrralla shqiptare e tė tjera tekste tė folklorit shqiptar botuar mė 1922. Kjo vepėr ėshtė themelore pėr njohjen e pėrrallės popullore shqiptare. Nė kėtė vazhdė ai botoi edhe disa vėllime kushtuar pėrrallės nė gjuhėn gjermane si Midis Drinit e Vjosės, Pėrralla prej Shqipėrie (Zwischen Drin ind Vojussa. Märchen aus Albanien, 1922), Nga Briri i artė, Pėrralla greke tė mesjetės (Vom goldenen Horn. Griesche Märchen aus dem Mittelater, 1922), Motra me krah dhe tė Errėtat e dheut (Die geflügelte Schwester und die Dunklen der Erde, 1922) etj. Nė vitin 1954/55 ky dijetar i ka kushtuar njė monografi tė gjerė tė ciklit tė Mujit e tė Halilit, kėngėve tė kreshnikėve qė kėndohen nė Veriun tonė (Die Volsepik der Albaner. Der Zyklus von Mujo und Halil I, II, Wiessenschaftliche Zeitschrift der Karl - Marx - Universität, Leipzig 4, Jahrsgang, 1954 - 55. Gessellschaft - und sprachwiessenschaftliche Reiche Heft 3, 4, 5.). Ky studim shquhet me paraqitjen e gjallė tė atmosferės ku lėvizin figurat epike. Me anėn tjetėr, tė habit analiza e thellė e gjithanshme qė i bėhet mjedisit shqiptar nga kanė dalė kėto kėngė, mjedis qė autori e njeh mė sė miri. Karakteristika e heronjve, rrėmbimi i grave, ditėt e martesės, gostitė, alltarėt, tė dalėt nė ēetė, bejlegjet, armet, zakonet e lashta shqiptare, premtimet, vrasjet, vėllamia (probatinia), kumbaria, lahuta, kuvendi i pleqve, gjaqet, dashuria motėr e vėlla e vėlla e motėr, besa e pabesia e grave, pritja e mikut, vajet, kullat, qendrat gjeografike, bjeshkėt, tartari, motivet e kėngėve, zogu si lajmės, shtazėt si ndihmėtare, qeniet e mbinatyrshme tė besimit popullor si orė e zana, tradhtia, mrekullitė, simbolika e numrit, bukuria e vashave, motivi i dredhisė, hiperbolat, hyritė marrė nga natyra, forma metrike e kėngėve, rima, ndėrtimet emfatike, proliksiteti, pėrsėritjet, gjuha e stili, krahasimet, betė, formula stereotipe, kėto janė disa nga elementet kryesore qė merren nė shqyrtim nė kėtė vepėr. Kėshtu ajo pėrbėn trajtimin gjer sot mė tė plotin tė kėtij kapitulli tė poezisė sonė popullore, e bashkė me pėrrallat shqiptare paraqet gjer mė sot kryeveprėn e kėtij dijetari. Pra, me anė tė kėtij studimi poezia epike shqiptare hyn e zė vendin e saj brenda poezisė sė popujve tė tjerė tė Evropės.
Marrė nga libri Eqrem Ēabej i Sh. Demirajt
E pėrgatiti: Agim Spahiu
|
|
Aktualizimi i fundit ( e mėrkurė , 22. gusht 2007 )
|
|
|
Funksioni komunikativ i njėsive gjuhėsore dhe jogjuhėsore |
Nė kėtė shkrim autori, mr. Agim SPAHIU, bėn pėrpjekje pėr t“i klasifikuar njėsitė gjuhėsore-sintaksore nga aspekti intencional i tyre, qė ėshtė edhe pika mė themelore e tė gjitha "akteve tė tė folurit".Me fjalė tė tjera, kėtu synohet tė paraqiten konturat kryesore tė njė klasifikimi nga aspekti pragmatik.
Lexo shkrimin e plotė (PDF, 14,9KB) ...
|
|
Aktualizimi i fundit ( e mėrkurė , 22. gusht 2007 )
|
|
|
